SPSS Analizi Nasıl Yapılır? Başlangıç Rehberi

SPSS (IBM SPSS Statistics), sosyal bilimlerden sağlık bilimlerine kadar lisansüstü tezlerde en yaygın kullanılan istatistik programıdır. Menü tabanlı arayüzü sayesinde kod yazmadan analiz yapmaya olanak tanır; ancak bu kolaylık, yanlış testin birkaç tıklamayla çalıştırılmasını da kolaylaştırır. Doğru sonuç almak için programı bilmekten çok, hangi soruya hangi testin karşılık geldiğini bilmek gerekir.

Bu başlangıç rehberinde veri girişinden raporlamaya kadar SPSS ile analiz sürecinin temel adımlarını anlatıyoruz.

1.1. Adım: Değişkenleri tanımlayın (Variable View)

SPSS’te iki temel ekran vardır: Data View verilerin girildiği tablo, Variable View ise değişkenlerin tanımlandığı ekrandır. Veri girmeye başlamadan önce her değişken için şu alanları doldurun:

• Name: Boşluk ve Türkçe karakter içermeyen kısa bir ad (örneğin yas, cinsiyet, madde1).
• Label: Değişkenin açık adı; çıktılarda bu ad görünür.
• Values: Kategorik değişkenlerde kodların karşılığı (1 = Kadın, 2 = Erkek).
• Missing: Eksik veri kodu (örneğin 99).
• Measure: Ölçüm düzeyi; Nominal, Ordinal ya da Scale.

2.2. Adım: Veriyi temizleyin

Analizden önce Analyze > Descriptive Statistics > Frequencies ile her değişkenin minimum ve maksimum değerlerine bakın. 1-5 arası puanlanan bir maddede 55 değeri görüyorsanız bir giriş hatası vardır. Eksik verilerin oranını ve dağılımını kontrol edin. Ters puanlanan ölçek maddelerini Transform > Recode into Different Variables ile dönüştürün ve toplam puanları Transform > Compute Variable ile hesaplayın.

3.3. Adım: Tanımlayıcı istatistikler

Kategorik değişkenler (cinsiyet, eğitim düzeyi) için sayı ve yüzde; sürekli değişkenler (yaş, ölçek puanı) için ortalama, standart sapma, medyan ve minimum-maksimum değerleri raporlayın. Bu bilgiler tezin bulgular bölümündeki ilk tabloyu oluşturur.

4.4. Adım: Normallik kontrolü

Parametrik testler (t testi, ANOVA, Pearson korelasyonu) verinin normal dağıldığını varsayar. Normalliği Analyze > Descriptive Statistics > Explore menüsünden kontrol edebilirsiniz. Küçük örneklemlerde Shapiro-Wilk, büyük örneklemlerde Kolmogorov-Smirnov testi raporlanır; ancak büyük örneklemlerde bu testler çok küçük sapmaları bile anlamlı bulabileceğinden çarpıklık-basıklık katsayıları ve histogram ile Q-Q grafiklerine de bakılmalıdır. Çarpıklık ve basıklık değerlerinin ±1,5 ya da ±2 aralığında olması sık kullanılan bir ölçüttür.

5.5. Adım: Doğru testi seçin

• İki bağımsız grubun ortalaması: Bağımsız örneklem t testi / Mann-Whitney U
• Üç veya daha fazla bağımsız grup: Tek yönlü ANOVA / Kruskal-Wallis
• Aynı grubun iki ölçümü (ön test-son test): Bağımlı örneklem t testi / Wilcoxon
• İki kategorik değişken arasındaki ilişki: Ki-kare testi / Fisher kesin testi
• İki sürekli değişken arasındaki ilişki: Pearson / Spearman korelasyonu
• Bir ya da daha fazla değişkenin bir sonucu yordaması: Doğrusal ya da lojistik regresyon

6.6. Adım: Güvenirlik analizi

Tezinizde ölçek kullandıysanız, kendi örnekleminizdeki iç tutarlılığı Analyze > Scale > Reliability Analysis ile hesaplayın. Cronbach alfa katsayısının 0,70 ve üzerinde olması genellikle kabul edilebilir sayılır. Alt boyutları olan ölçeklerde her alt boyut için ayrı ayrı hesaplama yapın.

7.7. Adım: Çıktıları okuyun ve raporlayın

SPSS çıktıları birçok tablo içerir; bunların hepsini teze kopyalamayın. Yalnızca araştırma sorusunu yanıtlayan istatistikleri APA biçiminde yeniden düzenlenmiş tablolarla sunun. Örneğin bağımsız örneklem t testi sonucu şu şekilde raporlanır: “Kadın katılımcıların kaygı puanları (Ort = 45,2; SS = 8,1) erkek katılımcılardan (Ort = 40,6; SS = 7,9) anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur, t(198) = 4,05, p < ,001, d = 0,57.” Etki büyüklüğünü raporlamak, bulgunun pratik önemini gösterir.

8.Yeni başlayanların sık yaptığı hatalar

• Normallik kontrolü yapmadan parametrik test kullanmak
• Ordinal verilerle ortalama karşılaştırmasını sorgulamadan yapmak
• ANOVA anlamlı çıktığında post-hoc testleri yapmamak
• Ki-kare testinde beklenen değer koşulunu kontrol etmemek
• Yalnızca p değerini raporlayıp etki büyüklüğünü göz ardı etmek
• Anlamlı bulgu çıkana kadar farklı testler denemek