Literatür Taraması Nasıl Yapılır?

Literatür taraması, bir konuda daha önce ne bilindiğini, ne tartışıldığını ve neyin hâlâ bilinmediğini ortaya koyan sistematik bir okuma ve sentez sürecidir. Tezin ikinci bölümü olarak yazılan literatür, yalnızca kaynak listesi değildir; araştırma sorunuzun neden önemli olduğunu ve çalışmanızın alana nereden bağlandığını gösteren bir haritadır.

Bu rehberde literatür taramasını planlamaktan kaynakları bulmaya, okuma notlarını düzenlemekten bölümü yazmaya kadar tüm süreci adım adım ele alıyoruz.

1.Literatür taramasının amacı

• Konudaki temel kavramları, kuramları ve modelleri tanıtmak
• Önceki araştırmaların bulgularını karşılaştırmak ve sentezlemek
• Tutarsızlıkları, tartışmalı noktaları ve araştırma boşluğunu göstermek
• Kendi yönteminizi ve ölçme araçlarınızı gerekçelendirmek
• Tartışma bölümünde bulgularınızı karşılaştıracağınız zemini hazırlamak

2.1. Adım: Kapsamı ve anahtar kelimeleri belirleyin

Taramaya başlamadan önce araştırma sorunuzdaki temel kavramları çıkarın ve her biri için eş anlamlılar listesi oluşturun. Türkçe ve İngilizce anahtar kelimeleri ayrı ayrı belirleyin; tıp ve sağlık alanında MeSH terimlerini kullanmak aramanın isabetini ciddi biçimde artırır. Ayrıca tarama için bir zaman aralığı (örneğin son 10 yıl), dil ölçütü ve yayın türü (makale, tez, derleme) belirleyin.

3.2. Adım: Doğru veri tabanlarını seçin

• Web of Science ve Scopus: çok disiplinli, atıf analizine uygun
• PubMed / MEDLINE: tıp, hemşirelik, fizyoterapi ve sağlık bilimleri
• ERIC: eğitim bilimleri
• PsycINFO: psikoloji ve davranış bilimleri
• Google Scholar: geniş kapsam, ancak filtreleme sınırlı
• ULAKBİM TR Dizin ve DergiPark: Türkçe hakemli yayınlar
• YÖK Ulusal Tez Merkezi: Türkiye’de yapılmış yüksek lisans ve doktora tezleri

4.3. Adım: Arama stratejisini kurun

Boolean operatörleri aramanın temelidir. AND kavramları birleştirir ve sonucu daraltır, OR eş anlamlıları birleştirir ve sonucu genişletir, NOT istenmeyen kavramları dışarıda bırakır. Tırnak işareti tam ifade araması, yıldız işareti ise kelime kökü araması yapar. Örnek: ("burnout" OR "tükenmişlik") AND (nurs* OR hemşire*) AND ("sleep quality" OR "uyku kalitesi"). Kullandığınız arama cümlelerini, tarihleri ve sonuç sayılarını bir tabloya kaydedin; bu kayıt hem yöntem bölümünde hem de jüri sorularında işinize yarar.

5.4. Adım: Kaynakları eleyin

İlk arama genellikle yüzlerce, hatta binlerce sonuç getirir. Önce başlıklara, sonra özetlere, en son tam metne bakarak kademeli bir eleme yapın. Dahil etme ve dışlama ölçütlerinizi önceden yazılı olarak belirleyin. Sistematik derleme yapıyorsanız bu süreci PRISMA akış diyagramıyla raporlamanız beklenir; standart bir tez literatürü için de benzer bir disiplin, taramanın güvenilirliğini artırır.

6.5. Adım: Okuyun ve not alın

Her kaynağı okurken aynı şablonu kullanın: yazar ve yıl, amaç, örneklem, yöntem, ölçme aracı, temel bulgular, sınırlılıklar ve sizin çalışmanızla ilişkisi. Bu bilgileri bir Excel tablosunda ya da sentez matrisinde toplamak, yazım aşamasında kaynakları tema bazında karşılaştırmanızı çok kolaylaştırır. Zotero, Mendeley veya EndNote gibi bir kaynak yönetim programı kullanmak, kaynakçayı sonradan elle düzenleme yükünden kurtarır.

7.6. Adım: Tema bazında sentezleyin

Zayıf bir literatür bölümü kaynakları tek tek özetler: “Yılmaz (2019) şunu buldu. Kaya (2020) şunu buldu.” Güçlü bir literatür ise kaynakları temalar etrafında konuşturur: “Uyku kalitesi ile tükenmişlik arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmaların çoğu orta düzeyde pozitif ilişki bildirirken (Yılmaz, 2019; Kaya, 2020), vardiya türünün bu ilişkiyi nasıl etkilediği tartışmalıdır (Demir, 2021).” Sentez; benzerlikleri, farklılıkları ve boşlukları aynı paragrafta gösterir.

8.7. Adım: Bölümü yapılandırın

1. Kısa bir giriş paragrafıyla bölümün kapsamını ve düzenini tanıtın.
2. Kuramsal çerçeveyi ve temel kavramları açıklayın.
3. İlgili araştırmaları tema başlıkları altında sentezleyin.
4. Çelişkili bulguları ve yöntemsel sınırlılıkları tartışın.
5. Bölümü, çalışmanızın dolduracağı boşluğu özetleyen bir paragrafla bitirin.

9.Sık yapılan hatalar

• Kaynakları kronolojik ya da alfabetik sırayla tek tek özetlemek
• Yalnızca eski ya da yalnızca Türkçe kaynaklara dayanmak
• İkincil kaynaktan alıntıyı birincil kaynak gibi göstermek
• Araştırma sorusuyla ilgisiz kaynaklarla bölümü şişirmek
• Kaynakça biçimini (APA 7 vb.) tutarsız uygulamak
• Uzun doğrudan alıntılar kullanarak kendi sentezinizi göstermemek